In 2002 zat ik in het Shrine Auditorium in Los Angeles, bij de viering van twintig jaar E.T. Ik mocht ook bij de generale repetitie zijn. De film draaide op een groot scherm en daaronder speelde een orkest de muziek live. Op de bok stond John Williams zelf. Ik had E.T. natuurlijk al gezien, maar nu keek ik anders. Je ziet die fiets opstijgen en tegelijk zie je de musici aan dat wonder werken. Eigenlijk beleefde ik toen voor het eerst wat u bij een avond van CineMusic ook gaat beleven, of al beleefd hebt.
Steven Spielberg zei ooit tegen mij dat er van zijn films zonder de muziek van Williams een Franse arthousefilm overblijft. Hij bedoelde dat als grap, maar er zit een complete filmgeschiedenis in. Spielberg kan een haai onder water houden; Williams hee aan twee noten genoeg om ons doodsbang te maken voor iets wat we nog niet zien.
Later in 2023, in de Writers Guild in Los Angeles, zag ik Spielberg en Williams in Los Angeles terugblikken op vijftig jaar samenwerking. Die begon met The Sugarland Express. Sindsdien hebben ze zoveel films gemaakt dat je je afvraagt of ze elkaars zinnen inmiddels afmaken. Williams zei het zelf mooier: Spielberg vindt dat de muziek de film maakt, maar de film maakt óók de muziek.
Dat hoor je. Darth Vader hoe nog niet in beeld te zijn om zijn aanwezigheid te voelen. Toch houdt Williams het publiek geen bord voor met: nu huilen. Hij luistert naar de scène, naar de acteurs, hun stemmen en soms juist naar de stilte. De muziek neemt je mee, maar laat de film ademen.
En dan dat koper. De opening van Star Wars klinkt alsof er een compleet universum met trompetten en trombones de zaal binnen marcheert. Williams noemde het zelf bijna een mars. Als jonge musicus schreef hij arrangementen voor een militair blaasorkest. Een fanfare is bij hem dus geen versiering vooraf; ze zet de deur naar een verhaal wagenwijd open.
Natuurlijk kwam dat geluid niet uit het niets. Williams spreekt graag over de grote orkestrale traditie en over componisten als Wagner, Henry Mancini en Bernard Herrmann. Hij doet niet alsof hij in zijn eentje het symfonieorkest hee uitgevonden. Hij heeft er alleen wel een geluid mee gemaakt dat miljoenen mensen onmiddellijk herkennen.
Dat doorgeven van muziek zie ik ook bij de musici van het CineMusic Orkest. Williams sprak ooit over samenwerken met jonge spelers als een handdruk over generaties heen. Sommigen van hen waren nog niet geboren toen ik in Los Angeles naar E.T. keek. Nu maken zij die muziek weer levend. In de concertzaal hoor je ineens details waarvoor in de bioscoop nauwelijks ruimte is: een hoorn, een kleine beweging in de strijkers, het moment waarop het hele orkest opstijgt.
Williams schrijft nog altijd met potlood en papier. De man heeft inmiddels vijf Oscars en 54 nominaties. Je zou denken dat hij het potlood eens neerlegt.
Tijdens die avond in 2023, met Spielberg, nam hij zijn eerdere gedachte terug dat hij misschien met filmmuziek zou stoppen. Een dag zonder muziek, zei hij, is een vergissing.
Nu heeft hij alweer een nieuwe fanfare aangekondigd, voor een première in 2027. John Williams is 94. Blijkbaar hoort hij, zodra ergens een orkest klaarzit, nog steeds mogelijkheden.
Ik hoop dat wij met ons orkest iets van die nieuwsgierigheid kunnen laten opwekken. En dat er in de zaal iemand zit die na afloop denkt: wacht even, kan ik dit nóg een keer horen?
Foto: “John Williams Hollywood Bowl”, gemaakt door Alec McNayr op 5 september 2009